Fazla çalışma ücreti dahil iş sözleşmesi

Kural olarak işçinin haftada 45 saatin üzerinde yaptığı çalışmaların ücretinin işçiye ayrıca fazla çalışma ücreti olarak ödenmesi gerekir. Bu, kanunun emredici bir hükmü olup aksi iddia edilemez. Ancak uygulamada bazı iş sözleşmelerinde, ücrete fazla mesailerin de dâhil olduğuna dair hükümlerin yer aldığını görüyoruz. Bu tür hükümler geçerli kabul edilir mi? Fazla mesai ücreti dâhil iş sözleşmesi nasıl olur?

İş Kanunu’nda çalışma süresi

İş Kanunu işçinin çalışma süresini haftalık belirlemeyi tercih etmiş ve en çok 45 saat olacağını ifade etmiştir. Bu 45 saat azami süre olup işçinin haftalık çalışma süresi 45 saatin altında da belirlenebilir.

Bunun yanında İş Kanunu, işçinin haftada 45 saatten çok çalıştırılması gereken durumların doğabileceğini öngördüğünden, işçinin de rızasını almak kaydıyla haftada 45 saatin üzerinde çalışmaya da müsaade etmiştir.

Fazla mesai

İş Kanununa göre, işçinin hafta 45 saati doldurduktan sonra yaptığı her çalışma fazla çalışma olarak kabul edilecektir. Burada fazla mesai hesabının haftalık yapılması ve işçinin bir haftalık zaman dilimindeki çalışma süresi üzerinden hesaplamanın gerçekleştirilmesi gerekir. Bunun yerine günlük ya da aylık çalışma süresi üzerinden fazla mesai hesaplamak yanlış olacaktır.

Fazla mesai ücreti

Fazla çalışma yapan işçiye, yapmış olduğu her bir saatlik fazla mesaisine karşılık saatlik ücretinin bir buçuk katının ödenmesi gerekir. Bu %50’lik artış en az olup isteyen işveren, işçisine daha yüksek oranlarda zamlı ücret ödemekte serbesttir.

İşçiye fazla mesai ücreti ödeme yerine serbest zaman ya da denkleştirme uygulamaları yapılabilmekle birlikte, bunlar şu an için konumuz dışındadır.

Fazla mesai dâhil iş sözleşmesi nedir?

İş sözleşmesi işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinin temel kurallarını belirleyen bir metindir. İş Kanunu’nun emredici hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla, tarafları buraya diledikleri hükmü koyabilir.

Fazla mesai dâhil iş sözleşmesi de adını, iş sözleşmesinin içine yerleştirilmiş özel bir hükümden alır. Buna göre işveren, işçisine hak edeceği fazla mesai ücretini maaşının içinde otomatik olarak her ay ödemeyi taahhüt etmektedir.

Fazla mesai ücreti dâhil iş sözleşmesi nasıl olur?

İş sözleşmelerine koyulan bir hükümle, işçinin aldığı aylık ücrete fazla çalışma ücretlerinin de dâhil olduğu ifade edilir. Bu kapsamda, işçinin ücreti emsali işçilerin ücretine göre fazla belirlenir ve işçiye yapacağı fazla çalışmalara karşılık mesai ücretlerinin peşinen ödendiği kabul edilir.

İlk bakışta işçinin aleyhine görünen böyle bir uygulama Yargıtay’a göre mümkündür; ancak belirli şartları ihtiva etmesi gerekir.

Yargıtay, fazla mesai dâhil iş sözleşmeleri için ne diyor?

Bu tip bir iş sözleşmesinin kural olarak uygulanabilir olduğunu kabul eden Yargıtay, aynı zamanda bazı kriterleri de ortaya koymuştur. Buna göre;

• İş sözleşmelerinde fazla çalışmanın aylık maaşa dâhil olduğuna yönelik hükümler, yıllık 270 saat fazla çalışma için geçerlidir.
• İşçinin bir yılda yaptığı fazla çalışma süresi 270 saati aştığında, sözleşmedeki hüküm dikkate alınmaz ve 270 saatin üzerindeki fazla mesailer işçiye ayrıca ödenir.
• İşçinin ücreti, fazla çalışma ücretini de peşinen içerdiğine göre buna uygun bir miktarda belirlenmiş olmalıdır.

Aşağıdaki Yargıtay kararında, işçinin aylık ücretinin maaşının içinde olduğu durumlarda, bunun 270 saate kadar fazla çalışmaları kapsadığı ifade edilmiştir:

“… Fazla çalışmaların aylık ücret içinde ödeneceğinin öngörülmesi ve buna uygun ödeme yapılması halinde, yıllık 270 saatlik fazla çalışma süresinin ispatlanan fazla çalışmalardan indirilmesi gerekir…” (9 Hukuk, 2021/15634 K.).

Yine bir başka kararda da yüksek mahkeme, yıllık 270 saati haftalara kadar bölerek maaşın içinde dâhil etmiştir:

“… İş sözleşmelerinde fazla çalışma ücretinin aylık ücrete dâhil olduğu yönünde kurallara sınırlı olarak değer verilmelidir. Dairemiz, 270 saatle sınırlı olarak söz konusu hükümlerin geçerli olduğunu kabul etmektedir. Bu durumda yıllık 270, aylık 22,5, haftalık 5,2 saat fazla çalışma karşılığının ücretin içinde olduğunun kabulü gerekir…” (9 Hukuk, 2019/2744 K.).

Ayrıca bu 270 saat ölçütünün ay bazında değil, yıl bazında düşünülmesi gerekir. Yargıtay’a göre fazla mesai dâhil maaş alan işçi, ancak yıllık 270 saati doldurduktan sonra fazla mesai ücreti hak etmeye başlar:

“… Aylık ücrete fazla mesai ücretlerinin dâhil olduğunun kararlaştırıldığı hallerde işçi yıl içinde ne zaman 270 saatlik fazla mesai süresini doldurursa, ardından yaptığı her fazla saatlerle çalışma için ücrete hak kazanacaktır. Bunun aksine yıl içinde henüz 30 saat dahi fazla çalışması bulunmayan işçi, bir aylık sürede örneğin 23 saat fazla çalışma yaptığı için fazla çalışma ücretine hak kazanamaz. 270 saat yıllık ölçüttür. Sözleşmelerle bunun yıl içinde dağıtımı başka şekilde kararlaştırılabileceği gibi işyerinin, işin gerekleri, somut olay özellikleri nedeniyle de fazla çalışma sürelerinin toplamı aydan aya da farklılık arz edebilir…” (2016/9745 K.).

Fazla çalışma ücreti peşin olarak ödenebilir

Yukarıdaki Yargıtay kriterlerinden de görüleceği üzere, işçinin ücretinin içinde peşin olarak fazla mesai ücretlerinin belirlenmesi mümkündür. Ancak böyle bir durumda belirlenen maaş, buna uygun bir maaş olmalıdır.

Aynı zamanda işçinin yıllık fazla çalışma süresinin 270 saati aşması durumunda, bu sürenin üzerindeki fazla çalışmaları da ayrıca ödenmelidir. Çünkü İş Kanunu’na göre işçiye bir yıllık zaman diliminde yaptırılabilecek fazla çalışmanın üst sınırı 270 saattir. Bu sürenin üzerine çıkılmaması gerekir. Çıkıldığı anda, işçinin maaşına fazla mesai ücreti dâhil olsa bile, 270 saatin üzerindeki fazla mesailerin bilahare ödenmesi icap eder.

Benzer şekilde; işçinin günlük 11 saatten çok çalışması, gece 7,5 saatten çok çalışması gibi nedenlerle hak edilen fazla mesailer de ayrıca ödenmelidir. Çünkü yine İş Kanunu’na göre işçinin günlük çalışma süresi azami 11 saat olabilir. İstisnai dört sektör hariç, işçinin gece çalışması da 7,5 saati aşamaz.

İşte bu 11 ya da 7,5 saatlik azami süreler aşıldığında da işçinin maaşı fazla çalışma ücreti dâhil belirlenmiş bile olsa, aşan sürelerin fazla mesai ücretinin bilahare ödenmesi gerekir.

Bir Yargıtay kararında bu istisnai durumlar şöyle ifade edilmiştir:

“… davacının öte yandan iş sözleşmesine göre yıllık 270 saatlik fazla çalışmanın aylık ücrete dâhil olduğunu bunun dışında fazla çalışma ve tatil çalışması olduğunda karşılığının ödendiğini…

… 4857 sayılı Kanuna göre günlük 11 saati aşan çalışmalar ile gece çalışmalarında 7,5 saati aşan kısımlar yasak çalışmalar olup bu çalışmalar fazla çalışma açısından 270 saatlik sınır kapsamında değildir. Bu nedenle Mahkemenin 270 saatlik sınıra dayalı gerekçesi hatalıdır…” (9 Hukuk, 2017/9164 K.).

SONUÇ

İş sözleşmesinin, fazla mesai ücreti dâhil olarak yapılması mümkündür. Ancak böyle bir durumda işçinin maaşının da aynı şekilde, buna uygun bir tutar olarak belirlenmesi gerekir.

Bu tip iş sözleşmelerinde fazla mesai ücretinin maaşa dâhil olması, yıllık 270 saat faza çalışma süresi için geçerlidir. Bu sürenin aşılması durumunda fazla çalışma ücretlerinin işçiye ayrıca ödenmesi gerekir.

Benzer şekilde, işçinin maaşı fazla mesai ücreti dâhil belirlenmiş olsa bile, günlük 11 saati aşan çalışmalarıyla gece döneminde 7,5 saati aşan çalışmaları (dört istisnai sektör hariç) da bilahare fazla mesai olarak ödenmelidir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)