İş Kanunu’nun işçiler için öngördüğü farklı ücret türleri vardır. Klasik anlamda ücretten fazla çalışma ücretine kadar birçok ücret çeşidi olup bunların tabi olduğu kurallar farklılık arz edebilir. İcap ücreti de özellikle sağlık sektöründe karşılaşılan bir kavramdır. İcap ücreti nedir ve nasıl hesaplanır?
İçindekiler
İcap ücreti
İcap kelime olarak “gerek” anlamına gelirken icapçı ise Türk Dil Kurumu’na göre “Nöbeti hastane yerine evde tutan ve her an hastaneden çağrılmayı bekleyen doktor” anlamına gelir.
İcap ücreti, nöbetini evde tutan ve hastaneye çağrılırsa gidecek şekilde hazır bulunan doktora ödenen ücreti ifade eder.
İcap ücreti neden var?
İcapçı doktorun hastaneye çağrılması mümkün olduğu gibi çağrılmaması da ihtimal dâhilindedir. Böyle olunca akla şu sorunun gelmesi doğaldır: Doktor evinde olduğu halde, icap ücreti neden alıyor?
Bir kimsenin evinde bulunması ile “hazır halde” bulunması arasında fark bulunur. Çalışmayan ve çalışması da gerekmeyen bir kimse için evde olmak, dinlenmek anlamına gelirken; icapçı bir doktorun evde bile olsa çalışmaya her an hazır olması gerekir.
Bunun anlamı; hastaneye zamanında ve makul sürede ulaşabilecek uzaklıkta bulunmak, yapacağı faaliyetlerin hastaneye ulaşmasını güçleştirecek nitelikte olmadığına emin olmak ve her şeyden öte psikolojik açıdan, her an çağrılmaya hazır olmak demektir.
Türk Dil Kurumu icapçı için her ne kadar doktor tanımını kullanmış olsa da uygulamada icap nöbeti tutan her sağlık personeli icapçı kabul edilecektir.
Özel sektörde icap nöbeti ücreti ne kadar?
Kamu kurumlarında çalışan personelden farklı olarak, özel sektörde görev yapan ve İş Kanunu’na tabi olan işçi statüsündeki icapçı personel için belirlenmiş sabit bir saat ücreti olmaz.
İcap nöbetinde çalışma süresi
İcap nöbeti tutan işçi işyerinde fiilen çalışmaz ve hatta çoğu zaman işyerinde dahi bulunmaz; ancak her an göreve çağrılabileceğini bilerek hazır bekler. Bunun sonucu ise işçinin fiilen çalışmaması ve fakat çalışmaya hazır olduğu için de sınırsız bir özgürlüğe sahip olamamasıdır.
Öyle ki icap nöbetinde olan bir işçi bazen tüm nöbetini evde geçirebilirken, bazen de nöbetinin tamamını işyerinde çalışarak geçirmek zorunda kalabilir.
İcap nöbetinin tamamı için ücret ödenir mi?
Yukarıda da ifade ettiğim üzere, icapçının icap nöbetinin tamamında çalışması mümkün olduğu gibi hiç çalışmaması da mümkündür.
O halde; icapçıya çalışmadığı halde nöbet süresinin tamamı için ücret ödemek veya tamamını çalıştığı halde bir kısmı için ücret ödemek adil olmaz. Yargıtay da bunu gördüğü için icapçının ücretinin ne kadar ödenmesi gerektiğini belirlemiştir. Buna göre;
- İşçinin işyerine giderek geçirdiği süre çalışma süresinden sayılır.
- İşçi işyerine gidememişse ve nöbeti evinde geçirmişse hakkaniyet gereği, icap nöbeti süresinin 1/8’i çalışma süresinden sayılır.
Bunu örneklerle daha anlaşılır hale getirebiliriz. Bir doktorun Salı sabah 08:00’den Çarşamba sabah 08:00 e kadar icapçı olduğunu varsayalım. Bu doktor için çeşitli çalışma senaryolarında alacağı icap ücretleri şöyle olacaktır:
- Doktor bu sürede toplam 10 saat hastanede çalışmıştır.
- Doktor bu sürede 2 saat hastanede çalışmıştır.
- Doktora ihtiyaç hâsıl olmamıştır, toplam nöbet süresinin 1/8’i olan 3 saat çalışmış kabul edilir.
İcap nöbeti ücreti olmaz!
Burada yanlış anlaşılmaya müsait esas konu, icapçının icap nöbeti ücreti alması gerektiği düşüncesi olacaktır.
Evet, icapçının fiilen çalıştığı sürelerin nöbetinden kabul edileceğini, hiç gitmese bile nöbet süresinin 1/8’inin nöbetten sayılacağını yazdım; ancak bunlara özel olarak ücret ödenmesi gerekmez.
Bu süreler, işçinin haftalık çalışma süresine eklenir ve duruma göre işçinin haftalık çalışma süresi 45 saati aşmışsa, bu işçiye fazla mesai ücreti ödenir.
İcap nöbetine ilişkin Yargıtay kararı
Aşağıdaki Yargıtay kararlarında, yukarıda bahsettiğim kuralların detayını bulabilirsiniz:
“… İşçi icap nöbetinde evinde ve bulunduğu yerleşim yerinde zamanı serbestçe değerlendirebilir. İhtiyaç duyulduğunda işyerine girmek zorunda olması icap nöbetinde geçen tüm sürenin çalışma süresinden sayılmasını gerektirmez.
İşçinin nöbet sırasında işyerine giderek gerçekleştirdiği çalışma nedeniyle geçen süre, çalışma süresinden sayılacaktır.
İşyerine gitmesini gerektirecek bir durumun ortaya çıkmaması durumunda ise, uygun bir sürenin çalışma süresinden sayılması hakkaniyet gereğidir. Zira işçi her ne kadar serbestçe kullanabileceği bir zamana sahip ise de, işyerine gitmek için her an hazır durumda olması gerekmektedir.
Tüm bu hususlar dikkate alınarak icap nöbetinde fiilen daha fazla çalışıldığı kanıtlanmadığı takdirde, icap nöbetinde geçen sürenin 1/8’i çalışma süresinden sayılmalıdır.” (9 Hukuk, 2020/8240 K.).
“… Somut olayda davacının haftanın 3 günü 08.30-19.30 saatleri arası 1 saat ara dinlenme ile 2 günü 08.30-18.00 saatleri arası 1 saat ara dinlenme ile ve cumartesi günleri de 08.30-15.00 saatleri arasında yarım saat ara dinlenme ile çalıştığı kabul edilmiştir. Buna göre davacının haftanın 3 günü 1,5 saat icap nöbeti tuttuğu kabul edilmiştir.
İlk Derece Mahkemesince bozma kararı doğrultusunda hesaplama yapıldığı açıklanarak günlük 1,5 saatlik icap nöbetinin 1/8’inin icap nöbetinden sayılması gerektiği, 1,5 saatin 1/8’inin 11,25 dakika olduğu ancak Fazla Çalışma Yönetmeliği gereği küsuratlı sürelerin yarım ve tam saatlere yuvarlanması gerektiğinden icap tutulan günlerde en fazla 30 dakikanın çalışma süresinden sayılması gerektiği gerekçesiyle davacının haftada 3 gün 9 saat olmak üzere 27 saat, icap tutmadığı haftanın 2 günü ise günde 8,5 saat olmak üzere 17 saat çalışabileceği, cumartesi günleri de 6 saat çalışarak toplamda bir haftada 50 saat çalışması olacağı, 45 saatten mahsubu ile davacının haftada 5 saat fazla çalışma alacağı hesaplanmıştır. Ancak İlk Derece Mahkemesince hesaplama yönetiminde hataya düşülmüştür.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma süreleri haftalık hesaplanır. Bu nedenle Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 5/2 hükmüne göre, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan sürelerin yarım saat, yarım saati aşan sürelerin bir saat sayılması (yuvarlama) “haftalık” yapılan hesaplama sonrası bulunan çalışma süresi hakkındadır ( Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 08.06.2020 tarihli ve 2017/15506 Esas, 2020/4971 Karar sayılı kararı; Yargıtay (Kapatılan) 22. Hukuk Dairesi, 05.06.2017 tarihli ve 2017/7886 Esas, 2017/13328 Karar sayılı kararı).
Şu hâlde davacının haftada 3 gün 08.30-18.00 saatleri arası 1 saat ara ile 8,5 saatten 25,5 saat çalışması olduğu, icapta geçen 3 günlük toplam 33,75 dakikanın da eklenmesi ile 26 saat 4,15 dakika çalışma yaptığı, icap çalışması olmayan 2 gün yapılan 17 saat çalışma ve cumartesi günü yapılan 6 saat çalışma ile toplam 49 saat 4,15 dakika çalışma yaptığı anlaşılmıştır. Haftalık toplam çalışmanın 45 saatten mahsubu ile 4 saat 4,15 dakika fazla çalışma yapıldığı ve yarım saatten az olan sürenin yarım saate yuvarlanması ile haftalık toplam 4,5 saat fazla çalışma yapıldığı tespit edilerek fazla çalışma alacağının hesaplanması yerine yazılı şekildeki hatalı hesaplama ile haftalık 5 saat fazla çalışma yapıldığının tespiti bozmayı gerektirmiştir.” (9 Hukuk, 2025/3663 K.).
SONUÇ
Özel hastanede ya da sağlık merkezinde çalışan ve İş Kanunu’na tabi olan bir doktorun ya da sağlık görevlisinin icap nöbeti yukarıdaki kurallara göre hesaplanır.
Burada hesaplanan, icapçının çalışma süresi olacaktır ve bu süre işçinin haftalık diğer çalışma sürelerinin üzerine eklenecektir. Örneğin bir hafta içinde toplam 7 saat icap nöbeti yapan ve ayrıca haftada 40 saat de çalışan doktorun toplam çalışma süresi 47 saat olduğunda, bu doktora 2 saat fazla mesai ücreti ödenecektir.
İcap nöbeti dâhil işçinin çalışma süresinin günlük 11 saati aşması durumunda, artık haftalık çalışma süresinin ne kadar olduğuna bakılmaksızın, bu çalışana 11 saatin üzerindeki çalışmaları için bilahare fazla mesai ücreti ödenmesi de gerekir. Nedenini şurada izah etmiştim: https://mustafabaysal.com/isci-bir-gunde-en-cok-kac-saat-calistirilabilir/
