Hangi iş söz konusu olursa olsun, bu iş için işverenin aradığı birtakım kriterler olması doğaldır. Bu kriterler bazen yüksek mühendislik diploması gerektirirken, bazen sadece belirli bir yaşın üzerinde olmak şeklinde de belirlenebilir. Bir diplomanın veya sertifikanın varlığının gerektiği bir iş başvurusunda, aday yalan beyanda bulunur ve hatta sahte belge verirse ne olur? İşçinin diplomasının veya sertifikasının sahte çıkması durumunda ne yapılır?
İçindekiler
Sahte diploma ile işe giren işçi
“Böyle bir şeyi kim yapar?” dediğinizi duyar gibiyim. Hele ki mühendislik ve benzeri fen bilimleri ya da öğretmenlik gibi mesleklerde sahte diploma ile çalışan bir kimsenin, işi fiilen nasıl yürüttüğü de bir muamma olacaktır.
Benzer şekilde işe giriş için işçiden uzmanlığını gösterir bir sertifika istendiğinde de işçi aslında sahip olmadığı bir belgeyi işverene sunarak işe girebilir.
“İşvereni yanıltmak” ve sadakat borcu
4857 sayılı İş Kanunu kapsamında oluşturulan bir iş ilişkisinin tarafları işçi ile işverendir. Burada işçinin esas borcu iş görmekle beraber, yalnızca bundan ibaret de değildir. İşçinin işini en doğru şekilde yapması, işverene bağlı ve ona karşı dürüst olması beklenir.
Haliyle işçinin işvereni yanıltmaması ve ona olan sadakat borcuna riayet etmesi icap eder. Bunların aksine davranışlar işveren için haklı fesih sebebi kabul edilmiştir.
İş sözleşmesinin feshi: Haklı neden (Md. 25/II-a)
Gerçekten de işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkını düzenleyen İş Kanunu’nun 25’inci maddesinin 2’nci fıkrasında, işçinin buna benzer eylemlerinin fesih nedeni olduğunu ortaya koyan ifadeler vardır.
25/II-a’ya göre; işçinin iş sözleşmesi yapıldığı sırada bu sözleşmenin esaslı noktalarından biri için gerekli vasıflar veya şartlar kendisinde bulunmadığı halde bunların kendisinde bulunduğunu ileri sürerek yahut gerçeğe uygun olmayan bilgiler veya sözler söyleyerek işvereni yanıltması işveren bakımından bir haklı fesih sebebidir.
Bu maddeden de anlaşılacağı üzere; işçinin işe girerken işverene sahte diploma veya sahte sertifika vermesi, açık bir şekilde, kendisinde olmayan bir vasfı veya şartı taşıyormuş gibi işvereni yanılttığı anlamına gelir.
Kıdem ve ihbar tazminatı hakkı: Tamamen yanar mı? (Evet)
O halde sahte diploma veya sahte sertifika vererek işvereni yanıltan işçinin İş Kanunu’nun 25/II-a maddesi gereğince işte çıkarılabilmesi gerekir.
Haklı fesih veya derhal fesih olarak adlandırılan bu fesih türünün doğal sonucu ise işçinin hem kıdem tazminatını hem de ihbar tazminatını yitirmesidir.
Nitekim bu durum bir Yargıtay kararında şöyle ifade edilmiştir:
“… Davacı, lise terk seviyesi ile davalı işyerinde işe başladığı, daha sonra lise diplomasını işyerine sunarak, görev değişikliği talebinde bulunduğu ve kabul edildiği, yapılan teftiş sonucunda diplomasının gerçek olmadığının ortaya çıkması üzerine iş sözleşmesinin feshedildiği anlaşılmaktadır.
Üsküdar 1. Ağır Ceza Mahkemesinde yapılan yargılama sonucunda, sahte resmi evrak düzenleyip kullanmak suçundan davacı hakkında açılan dava beraatla sonuçlanmış ise de diplomayı düzenleyen diğer sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilmiştir. Davacının işyerine sunduğu lise diplomasının gerçek olmadığı sabittir.
Gerçek olmayan diploma ile işvereni yanıltarak üst bir göreve getirilmesi sonucunu oluşturan eylem, 4857 sayılı Yasanın 25/II-a maddesi ile düzenlenen gerçeğe uygun olmayan bilgilerle işvereni yanıltmaktır. Bu sebeple davacının iş sözleşmesinin işveren tarafından feshi haklı olduğundan…” (9 Hukuk, 2011/33065 K.).
Bir başka karar ise şu şekildedir:
“… davacının davalı işyerinde forklift operatörü olarak çalışmak üzere başvuru yaparken, sahte lise diploması ibraz ettiği, işvereninde davacının gerekli şartları taşıdığı inancı ile davacıyı işe aldığı anlaşılmaktadır. Davacının gerekli vasıfları taşımadığı halde işverenin güvenini kötüye kullanarak, vasıfları uygun olmayan işe talip olduğu ve işe alındığı, ancak sonuçta işçinin yaptığı hilenin ortaya çıktığının anlaşılmasına göre, işverence davacının iş akdine son verilmesi haklıdır. Davacının kıdem ve ihbar tazminatı taleplerinin reddine karar verilmesi gerekirken…” (9 Hukuk, 2015/12516 K.).
İşverenin ödediği maaşları geri isteme hakkı var mı?
O zaman akla şu sorunun gelmesi çok normaldir: İşverene sahte diploma veya sertifika vererek yıllarca çalışan işçinin aldığı maaş ne olacak?
Örneğin sahte eğitim fakültesi diploması ile özel bir etüt merkezinde matematik öğretmeni olarak yıllarca çalışan bir işçinin diplomasının sahte olduğunu işveren 5 yıl sonra öğrenirse, bu işçiye ödediği tüm maaşı ondan geri alabilir mi?
İlk bakışta bunun işverenin hakkı olduğu söylenebilir. Neticede, işvereni aldatmış; üstelik bunu sahte belge düzenleyerek yapmış bir çalışan söz konusu!
Yargıtay ayrımı: İşçi işi fiilen yaptıysa maaş istenemez
Ancak Yargıtay bu konuda bu kadar katı değil. İşçinin sahte diplomayla veya sertifikayla işvereni yanıltmasına rağmen ortada fiili bir çalışması olduğu da bir gerçektir.
Böyle olunca, sırf işvereni eğitim durumu veya niteliği konusunda yanılttığı için işçiden, ona ödenen tüm ücretin geri istenmesi adil olmaz.
Nitekim bir kararında Yargıtay; sahte mühendis diplomasıyla işe giren ve çalışan işçi için, asgari ücret ile mühendis maaşı arasındaki farkın hesaplanıp işçiden geri alınmasına hükmetmiştir:
“… davacının mühendislik mesleğinin gerektirdiği özelliklere sahip olmadan çalıştığı gözetilerek, mühendisin alması gereken ücret yerine, bu niteliğe sahip olmayan, niteliksiz bir işte çalışanın alacağı rayiç, asgari ücret karşılığında çalıştığı kabul edilmelidir…” (9 Hukuk, 2010/8016 K.).
Bir başka kararında yüksek mahkeme; meslek lisesi diploması sahte çıkan işçinin yaptığı işe ve aldığı ücret diplomasının bir etkisinin olmadığı ve işçinin iş görme borcunu yerine getirdiği gerekçesiyle, işçinin aldığı ücretleri iade etmesine gerek olmadığı sonucuna varmıştır:
“… davacının diplomasının sahte olmasının, taraflar arasında gerçekleşen iş ilişkisini ortadan kaldırmayacağı fakat iş sözleşmesinin feshine ilişkin sonuç doğurabileceği, iş ilişkisi içerisinde meydana gelen yükümlülükler yönünden tarafların sorumlulukları devam edeceğinden davalı işçi açısından bu sürece dair aldığı aylık ücret ödemelerinin karşı tarafa iadesini gerektirir bir durum söz konusu olmadığı…” (9 Hukuk, 2025/7595 K.).
Uzmanlık gerektiren işler (doktor/mühendis) ile vasıfsız işler arasındaki fark
Öncelikle şunu söylemek gerekir ki; işçinin unvanı ve yaptığı iş ne olursa olsun, işe girerken sahte diplomayla veya belgeyle işvereni kandırması, işverene haklı fesih hakkı verir ve bu işçi kıdem ile ihbar tazminatlarını yitirir.
Ancak mesele, işçiye ödenen ücretin ondan geri alınması olduğunda; biraz yukarıda verdiğim örnek Yargıtay kararında göreceğiniz üzere, uzmanlık gerektiren işlerde işçiden uzmanlık maaşı ile vasıfsız işçi arasındaki ücret farkının geri alınması mümkündür.
Sahte diploma verip vasıfsız çalışan veya diplomayla / sertifikayla alakalı bir işi fiilen yapmayan işçilerde ise geriye dönük ücret talebi mahkeme tarafından dikkate alınmayacaktır.
Bir kararında Yargıtay; sahte meslek diploması veren ve işyerinde kamyon şoförlüğü yapan işçinin verdiği sahte diplomanın sözleşmenin esaslı unsurlarından olmadığı gerekçesiyle, işçinin aldığı ücreti iade etmesine gerek olmadığına hükmetmiştir (9 Hukuk, 2024/1615 K.).
SONUÇ
İşçinin diplomasının veya sertifikasının sahte çıkması, tartışmasız ve net şekilde, işveren için bir haklı fesih nedenidir. İşveren bu işçisini derhal, ihbar ve kıdem tazminatı ödemeksizin işten çıkarmak hakkına sahip olur.
Sahte diploma veya belge vererek çalışan işçinin almış olduğu ücretlere gelince; burada iki seçenek söz konusu olur:
- İşçinin verdiği sahte belgelerin, fiilen yaptığı işin esasına etkisi yoksa bu işçiye yapılan ücretler ondan geri istenemez. Sonuçta işçi, yapması gereken işi, yapması gerektiği gibi yapmıştır.
- İşçinin verdiği sahte diploma veya belge bir uzmanlık içeriyorsa; işçiye ödenmiş olan ve içinde uzmanlık ek menfaatini de barındıran ücret ile işçi vasıfsız olsaydı alacak olduğu asgari ücret arasındaki fark işçiden talep edilebilir.
Dolayısıyla; işçinin sahte diploma veya sertifikayla işe girmiş olması durumunda işçinin iş akdinin haklı nedenle derhal feshedilebileceği açık olmakla birlikte; ona ödenen ücretin geri alınıp alınamayacağı ise fiili duruma ve somut olaya göre değişecektir.
Sahte diploması nedeniyle işçinin iş sözleşmesini feshetmek isteyen işverenin 6 iş günlük hak düşürücü süreye dikkat etmesi gerektiğini de hatırlatırım: Haklı nedenle fesihte 6 iş günlük sürenin önemi
