Fazla sürelerle çalışma nedir? Fazla sürelerle çalışma ücreti nasıl hesaplanır?

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma birbirine sık sık karıştırılır. Bunun nedeni, bu iki kavramın hem görsel olarak hem de nitelik olarak birbirine benzemesidir. Ancak fazla sürelerle çalışma, fazla çalışmadan farklı bir kavramdır. Bu kavramı birlikte inceleyelim: Fazla sürelerle çalışma nedir? Fazla sürelerle çalışma ücreti nasıl hesaplanır?

Fazla sürelerle çalışma

İlk bakışta “fazla çalışma” kavramını andıran ve fakat ondan hem niteliği hem de sonuçları bakımından farklı olan fazla sürelerle çalışmayı doğru anlamak için, öncelikle çalışma süresi kavramını doğru anlamak gerekir.

Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark da tam olarak, işçinin haftalık çalışma süresindeki farklılıktan kaynaklanır.

Haftalık çalışma süresi

İş Kanununa göre, aksi iş sözleşmesiyle belirlenmedikçe haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Buna göre, iş sözleşmesinde özel bir çalışma süresi öngörülmemişse, haftalık çalışma süresinin 45 saat olduğu kabul edilir.

Oysa uygulamada, genel bir yanlış kanaat olarak, işçinin haftalık çalışma süresinin 45 saat olduğu ifade edilir. Bunun doğrusu, İş Kanunu’nun 63’üncü maddesinde de ifade edildiği üzere, işçinin haftalık çalışma süresinin EN ÇOK 45 olduğudur.

Çalışma süresinin 45 saatin altında belirlenmesi

Bunun mümkün olduğunu daha önce yazmıştım. Öyleyse işyerinde haftalık çalışma süresi 45 saati aşmamak kaydıyla istendiği gibi belirlenebilir. 40 saat, 35 saat ya da 30 saat gibi işverenin tercih edebileceği her hangi bir sürenin tespit edilmesi mümkündür.

İşte fazla sürelerle çalışma kavramı da, işyerinde haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği hallerde gündeme gelmektedir.

Fazla sürelerle çalışma nedir?

İşçinin 45 saatin üzerinde yaptığı çalışmaların fazla çalışma olduğunu biliyoruz. Fazla çalışma ücretinin %50 zamlı ödenmesi gerekmektedir.

Fazla süreler çalışma ise; haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği işyerlerinde, bu sürenin üstünde ancak 45 saatin altında yapılan çalışmaları ifade etmektedir.

Örneğin haftalık çalışma süresinin 30 saat olarak belirlendiği bir işyerinde işçi 55 saat mesai yapmışsa; bu işçinin 15 saat fazla sürelerle çalışma yaptığı, 10 saat de fazla çalışma yaptığı kabul edilir.

Fazla sürelerle çalışma ücreti

İşçinin yapmış olduğu fazla sürelerle çalışma ücretinin ona %25 zamlı ödenmesi gerekir. Fazla mesai ücretinin işçinin saatlik ücretinin %50 artırımlı hali olmasına karşılık, fazla sürelerle çalışma ücreti ona göre daha az belirlenmiştir.

Bunun muhtemel sebebi, işçinin haftalık çalışma süresinin, İş Kanunu’nun öngördüğü azami haftalık süre olan 45 saatin altında belirlenmiş olmasının işçi için hâlihazırda bir avantaj olarak görülmesi olabilir.

Fazla sürelerle çalışmada denkleştirme olur mu?

Denkleştirme İş Kanunu’nun getirdiği esnek çalışma modellerinden birisidir. Bilindiği üzere denkleştirmede, işçinin çalışma süresi haftalık değerlendirilmez, bunun yerine denkleştirme süresi boyunca işçinin ortalama haftalık çalışma süresi üzerinden hesaplama yapılır.

Örneğin 2 aylık belirlenen bir denkleştirme döneminde işçinin çalışma süresi bazı haftalarda 45 saati aşsa bile, 2 ayın sonundaki haftalık ortalama 45 saati aşmazsa, işçiye fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekmez.

Denkleştirme kavramının düzenlendiği İş Kanunu’nun 63’üncü maddesinde fazla sürelerle çalışma kavramından özel olarak bahsedilmemiştir; fakat ilgili maddede “iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresinin, normal haftalık çalışma süresini aşamayacağı” ifade edilmiştir.

Öyleyse, örneğin haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenmiş bir işçinin de 2 aylık denkleştirme dönemi sonunda haftalık çalışma süresinin ortalama 40 saati aşmaması gerekir. Aşarsa ve örneğin 42 saat olursa, bu işçiye haftalık 2 saat “fazla sürelerle çalışma ücreti” ödenmesi gerekecektir.

Nitekim bir Yargıtay kararında bu husus şöyle ifade edilmiştir:

“… Haftalık iş süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlenmesi mümkündür. Bu halde haftalık çalışma süresini aşan 45 saate kadar çalışmalar ise 4857 sayılı İş Kanununun 41. maddesinin 3. fıkrasında, “fazla sürelerle çalışma” olarak adlandırılmıştır. Fazla sürelerle çalışma halinde denkleştirmeye gidilip gidilemeyeceği, Kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Bununla birlikte denkleştirme esasının kabul edildiği 63. maddede “haftalık normal çalışma” süresinden söz edildiğine göre, tarafların 45 saatin altında haftalık çalışma süresi belirlemeleri halinde denkleştirmenin kararlaştırılan haftalık çalışma süresine göre yapılması gerekecektir…” (22 Hukuk, 2019/75 K.).

Fazla sürelerle çalışma ücreti için yazılı belge şart!

İşçinin işverenle mahkemelik olduğu ve fazla sürelerle çalışma ücreti talep ettiği hallerde Yargıtay, işçinin haftalık çalışma süresinin gerçekten de 40 saatin altında belirlendiğinin ya yazılı bir belgeyle ispat edilmesi gerektiğini ya da tarafların bunu açıkça kabul etmesi gerektiğini söylemektedir.

Aşağıdaki iki Yargıtay kararından bu husus anlaşılmaktadır:

“… İşçinin fazla sürelerle çalışma karşılığı ücret alacağını talep edebilmesi içi, haftalık 40 saat çalışma esasının iş sözleşmesi veya eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri iş düzenlemeleri ile kurala bağlanması gerekir. İşyerinde bu şekilde bir yazılı kural olmadan haftalık çalışmanın fiilen 40 saat olduğu belirtilerek 40-45 saat arasında geçen sürenin fazla sürelerle çalışma alacağı olarak kabul edilmesi yasaya aykırıdır…” (9 Hukuk, 2016/17091 K.)

“… Fazla süreler ile çalışma alacağının, yani 45 saat haftalık çalışma altında kalan sürelerin hesaplanması için buna dayanak olarak taraflar arasında açık bir kabul ya da yazılı bir belge bulunmalıdır.

İş akdinde bahsedilen ve ayrıca çalışma saatlerini belirleyen şirket içi belgeler getirtilerek 40-45 saat arası haftalık çalışmayı fazla süreler ile çalışma olarak nitelemeye uygun dayanak yazılı belge olup olmadığı değerlendirilmelidir. Bu konuya ilişkin belge olup olmadığı taraflardan sorularak varsa bildirecekleri belgeler de celbedilmelidir. Haftalık çalışma saatinin 45 saatin altında olduğunu belirten böyle bir dayanak yazılı belge yok ise sadece varsa 45 saat üzeri fazla mesai olarak hesaplanarak hüküm altına alınmalı, fazla süreler ile çalışma hesaplanmamalıdır…” (9 Hukuk, 2017/19480 K.).

SONUÇ

Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği bir işyerinde; işçinin belirlenen bu çalışma süresinin üstünde ancak 45 saatin altında yaptığı çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır. Yapılan fazla sürelerle çalışma ücretinin de işçiye %25 zamlı ödenmesi gerekmektedir.

Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus; işçinin haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında olduğunun iş sözleşmesi veya işyeri iç yönetmeliği gibi yazılı bir evrakta yerini almasıdır. Aksi takdirde, işçi muhtemel bir uyuşmazlık neticesinde fazla sürelerle çalışma ücretini mahkeme aracılığıyla talep ettiğinde, Yargıtay’a göre, yazılı bir belgeye ya da tarafların ikrarına dayanmayan fazla sürelerle çalışma iddiası kabul edilmez.

Sık Sorulan Sorular (SSS)