Deneme Süresi Nedir?

İşçi ile işverenin birbirini tanıması ve işin ya da işçinin uygun olup olmadığını anlaması için süreye ihtiyaçları olabilir. İşte böyle bir durumda devreye deneme süresi girer. Peki, ama deneme süresi nedir?

Deneme süresi

Deneme süresi; adından da anlaşılacağı üzere, iki tarafın da sonunda karar vermesinin gerekeceği geçici bir süredir. Bu sürenin temel özelliği, iki tarafın da, herhangi bir gerekçe göstermeye gerek olmadan iş sözleşmesini sona erdirebilmesidir.

Böyle olunca taraflar maddi bir yaptırımı olmayacağını bildiği için, işi ya da işçiyi tartarak en doğru kararı verebilmektedir.

Deneme süresinde sigorta ve ücret

Deneme süresi, işçinin bedavaya ya da daha ucuz çalıştırılabileceği bir dönem değildir. Bu sürenin tek bir nedeni vardır; o da tarafların birbirine karşı yükümlülük altına girmesi için zamana ihtiyaç duymalarıdır.

Uygulamada bunun aksine durumların yaşandığına rastlanır ve özellikle işverenlerin bazen deneme süresini, işçinin denendiği ve bu nedenle daha az maaş alması gerektiği ya da sigortasız çalıştırılabileceği bir zaman dilimi olarak algıladıkları görülür.

Oysa deneme süresinde işçi tıpkı normal zamandaki gibi maaşını eksiksiz alacak ve kesinlikle sigortasız çalıştırılmayacaktır: https://mustafabaysal.com/isciye-deneme-suresinde-ucret-odenir-mi

Deneme süresi kaç ay olur?

Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme süresi konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi; toplu iş sözleşmelerine hüküm konularak ve en çok 4 aya kadar uzatılabilir.

Dolayısıyla, toplu iş sözleşmesi yürürlükte olmayan ya da yürürlükte olsa bile deneme süresine özel hüküm getirilmediği hallerde deneme süresi en çok 2 ay olabilecektir. Bu öyle bir süredir ki; daha az belirlenebilir; ancak daha uzun belirlenemez.

İşin niteliğine göre işveren deneme süresini örneğin 1 ay olarak belirlemişse, bu sürenin sonunda deneme süresi de sona erer. İşverenin, işin niteliği ne olursa olsun, deneme süresini 2 ayın üzerinde uygulama hakkı ise yoktur.

Deneme süresi içinde fesih

Deneme süresi devam ederken yapılan feshin en önemli sonucu, tarafların ihbar yükümlülüğü olmaması yani işi derhal bırakabilmesi ya da işçiyi derhal çıkarabilmesidir.

Dolayısıyla deneme süresi içinde yapılan bir feshin ihbar tazminatı, kıdem tazminatı, yıllık izin vb. herhangi bir sonucu olmayacaktır. Sadece, işçinin çalıştığı günlere dair ücretinin muhakkak ödenmesi gerekir.

Örneğin işçi deneme süresi içinde iş akdini sona erdirmek isterse, bunu daha önceden işverene bildirmek zorunda olmadan ve istediği anda sona erdirebilecektir. İşveren de işçiyle çalışmak istemiyorsa, deneme süresi içinde işçisine önceden bildirimde bulunmadan ve ona herhangi bir tazminat ödemek zorunda olmadan iş sözleşmesini feshedebilecektir.

Deneme süresinin yasal dayanağı

Buraya kadar deneme süresiyle ilgili verilen bilgilerin yasal dayanağı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 15’inci maddesidir. Deneme süresiyle ilgili esas kurallar burada belirlenmiştir.

Yargıtay kararlarında deneme süresi

Deneme süresiyle ilgili uygulamaya dair kurallar ise Yargıtay tarafından ortaya koyulmuştur. Aşağıdaki kararda buna ilişkin hükümleri görebilirsiniz:

“… Deneme süresi, iş sözleşmesine konulacak bir hükümle; işçinin çalışma şartlarını görmesi, sözleşme ile üstlenilen işin somut duruma uygunluğu ve işi yapabilme becerisini anlaması, işverenin ise işçinin sözleşme ile üstlendiği işi yapabilme yeteneğini, verimini ölçen bir süredir. Yine bu tanımda yer almayan birçok faktör; örneğin işçinin ve işverenin şahsına bağlı özellikler bu süre içinde test edilir. İş sözleşmelerinin taraflar arasında kişisel ve sürekli ilişkiler kuran özelliği, tarafların bu yönde bir ihtiyaç duymalarının haklı gerekçesini oluşturur. İş sözleşmesi taraflar arasında karşılıklı güvene dayalı sürekli borç ilişkisi kurduğu için, işçinin meslekî bilgi ve becerisini, çalışma şekli ile işyerine uyumu ve davranışlarını öğrenme bakımından belli bir süre denenmesinde işverenin korunmaya değer bir menfaati bulunmaktadır. Bu süre içinde beklentilere ulaşılamaması halinde işveren bildirim süresi tanıma ve tazminat ödeme yükümü olmaksızın iş sözleşmesinden kurtulabilecektir.

Esasen deneme süresi işçinin çıkarı için de öngörülmüş olabilir. İşçinin işyerindeki uygulamaları görerek uyum sürecini değerlendirmesi ve gerektiğinde sözleşmeden kolayca kurtulması amacına yönelik olarak da deneme süresi öngörülebilir.

İş sözleşmesinde deneme süresi belirlenmesi zorunlu olmayıp, deneme süresi öngörülmeden de sözleşme yapılabilir. Ancak taraflar böyle bir deneme süresi öngörmüşlerse bunun süresi, uzatılması ve sonuçları kanunda düzenlenmiştir.

4857 Sayılı İş Kanununun 15. maddesi “Deneme süreli iş sözleşmesi” kenar başlığı altında düzenlenmiştir. Anılan maddenin ilk fıkrasının deneme süresini azami bir süreyle sınırlandırdığı, buna göre “Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.” derken, son fıkrada ise taraflara herhangi yükümlülük altında olmaksızın deneme süresi içinde istedikleri zaman sözleşmeyi sonlandırma hakkı tanınmaktadır…” (22 Hukuk, 2018/12852 K.).

Deneme süresi kime yarar?

Deneme süresi genellikle işverenler tarafından tercih edilen, işçileri ise çok sıcak bakmadıkları bir dönemdir. Amaç, aslında her iki taraf için de birbirini tanıyacak bir süreyi ortaya koymaktır.

Deneme süresi genelde işçiler açısından tercih edilmemekle birlikte bunun işçilere de faydasının olduğu unutulmamalıdır. Çünkü deneme süresi olmadan çalışan bir işçi işi beğenmez ve ayrılmak isterse, işverene ihbar tazminatı ödemek zorunda kalabilir. İşte deneme süresi içinde olan bir işçi, dilediği zaman işyerinden ayrılabilir ve hiçbir tazminat da ödemez.

Dolayısıyla deneme süresinin kime yarayacağı hususunu peşinen söylemek mümkün olmaz ve somut olaya göre bir cevap verilmesi daha doğru olur.

SONUÇ

Deneme süreli iş sözleşmesinin temel sonucu şudur: Deneme süresinde olmak kaydıyla hem işçi hem de işveren, iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeksizin ve tazminatsız olarak feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için hak ettiği ücret ile diğer hakları saklıdır.

Böyle olunca; deneme süresi işçinin ve işverenin yükümlülüklerinin aynen devam ettiği bir süre olarak anlaşılır. Yani iş sözleşmesini dilediği zaman derhal feshetme hakkı hariç olmak üzere; ne işverenin ne de işçinin yasal sorumlulukları ortadan kalkar.

Deneme süresinde işçi en iyi şekilde işini ifa etmek, işveren ise işçisine ücret başta olmak üzere tüm haklarını sağlamak zorundadır. Deneme süresinin, taraflardan birinin işine gelen ve diğerinin zararına bir dönem olarak görülmek yerine, iki tarafın da işine yarayabilecek bir geçiş dönemi olarak görülmesi en doğrusu olacaktır.

Deneme süresiyle ilgili diğer yazılarımıza aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz: https://mustafabaysal.com/deneme-suresinde-isten-cikarilan-ya-da-ayrilan-isci-issizlik-maasi-alabilir-mi/

https://mustafabaysal.com/deneme-suresinde-feshin-sonuclari/

https://mustafabaysal.com/deneme-suresinde-istifa-dilekcesi-ornegi/

Deneme süresi ile ilgili sık sorulan sorular: