Günümüzde hizmet sektöründen ağır sanayi işyerlerine kadar birçok yerde 24 saatlik çalışma sistemi uygulanır oldu. Bunun haricinde, günü her saati çalışmasa bile, niteliği itibariyle çalışma süresi geceye kayan işyerleri ve yalnızca gece çalışan işyerleri de var. Böyle olunca, akla gece mesaisine gelip gitmek için işçilere servis sağlanmasının gerektiği gelebilir. Peki, ama gece mesaisinde işçiye servis sağlamak zorunlu mu ve sağlanmazsa işi haklı fesih yapabilir mi?
İçindekiler
Gece vardiyasında servis zorunluluğu ve işçinin hakları
Gece dönemi havanın karardığı, kamuya açık alanlarda insanların daha çok tehlikeyle karşı karşıya kalabildiği bir dönemdir. Yalnızca bugüne has bir durum olmayıp tarih boyunca da geceler, gündüzlere göre daha güvensiz görülmüştür.
İş Kanunu bakımından gece; en geç 20:00’da başlayan ve en erken 06:00’da sona eren zaman dilimi olarak tanımlanmıştır. Bu tanımda teknik bazı sorunlar olsa da uygulamada 20:00-06:00 arası dönem gece olarak kabul edilmektedir.
Gece vardiyasında çalışan bir işçinin haliyle işe gitmesi ve işten dönmesi gerekir. Bu gidiş ve gelişler de gece dönemine denk geldiğinde, işçinin işyerine ulaşım için servis talebi olabilir.
İş Kanunu ve postalar halinde çalışma yönetmeliği
İş Kanunu’nda işçilerin servis hakkı ile ilgili olumlu ya da olumsuz herhangi bir hüküm bulunmadığı için alt mevzuat metinlerine bakmak doğru olacaktır.
Gece vardiyasında çalışma esasen vardiyalı çalışılan işyerlerinde olduğu için öncelikle Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik hükümlerine bakmak gerekir. Bu yönetmelikte işçilerin vardiya sistemleri ve gece çalışmaları üzerine kurallar getirilmiş olmakla birlikte, gece dönemi servis hakkı ile ilgili bir hüküm bulunmaz.
İş Kanunu’nun alt mevzuatında işçilerin servis hakkı ile ilgili tek hüküm, Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik’te bulunur.
Kadın işçiler için gece servisi şartı (özel düzenleme)
Yazımın başında ifade ettiği üzere, gece dönemi gündüze göre tehlikelere daha açık bir zaman dilimi olduğu için, çalışma mevzuatında kadın işçilerin gece çalışma dönemi özel olarak ele alınmıştır.
Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik ile kadınların gece postalarında çalışma süreleri, gebelik halinde gece çalışmaları, kadınların eşlerinin de gece postasında çalışma durumu ve kadın işçilerin gece işyerine ulaşımı gibi konular ele alınmıştır.
Yönetmeliğin 6’ncı maddesinde “Belediye sınırları dışındaki her türlü işyeri işverenleri ile belediye sınırları içinde olmakla beraber, posta değişim saatlerinde toplu taşıma araçları ile gidip gelme zorluğu bulunan işyeri işverenleri, gece postalarında çalıştıracakları kadın çalışanları, sağlayacakları uygun araçlarla ikametgahlarına en yakın merkezden, işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür” ifadesi yer almaktadır.
Bu yönetmelik hükmü aşağıdaki şekilde açıklanabilir:
- İşyeri belediye sınırları dışında olmalıdır (Belediye sınırları içindeyse toplu taşıma ile gidip gelme zorluğu bulunmalı).
- İşveren kadın işçileri ikametgâhlarına en yakın merkezden almalı ve mesai bitiminde geri bırakmalıdır.
Servis sağlanmazsa işçinin can güvenliği riski
Burada dikkat edilmesi gereken ilk husus, gece vardiyasında çalışan her kadının servis hakkı olmadığıdır. Örneğin kadın işçinin gece vardiyası 22:00’da başlıyorsa ve ikametgahından işyerinin bulunduğu yere otobüs, metro ya da minibüs gibi bir toplu taşıma aracı o saatte gidiyorsa, işverenin işçiyi mutlaka servisle aldırması gerekmez.
Yönetmelik gereği servisin zorunlu olduğu durum, işyerinin belediye sınırları dışında olması veya belediye sınırlarında olsa bile toplu taşıma ile gidip gelmenin ZOR olmasıdır.
Buna rağmen işveren tarafından servis sağlanmazsa, işçinin can ve mal güvenliği, işyerine seyahati esnasında tehlikeye girebilir.
İşten kaçınma hakkı ve haklı fesih
İşverenin, yönetmelikte şartlar geçerli olduğu halde, işçiye servis sağlamadığını varsayalım. Bu durumda servis imkânı sağlanmayan kadın işçinin işten kaçınma hakkı olur mu?
Hayır, olmaz. Çünkü İş Kanunu’nun müsaade ettiği tek iş görmekten kaçınma hakkı, işçinin ücretinin 20 gün içinde mücbir sebep olmaksızın ödenmemesi halidir.
Fakat işçinin bu durumda haklı fesih hakkı gündeme gelebilir. Neticede bir yönetmelik hükmüyle işçiye getirilen hakkın uygulanmaması söz konusudur; ancak bu konuda da tereddütlerimin olduğunu söylemeliyim.
Şöyle ki; kanaatimce, eğer kadın işçi servis kullanmadan gece döneminde işine gidip geliyorsa, bu durum uzun zamandır devam ediyorsa ve iş sözleşmesinde de servis sağlanacağına dair bir hüküm yoksa, uzun süre sonra kadın işçinin “servis sağlanmadığı” gerekçesiyle iş akdini feshetmesi haklı bulunmayabilir.
Çünkü işçinin fiili çalışma şartları uzun müddet devam ettiğinde, sözleşme şartı haline gelebilir ve işçinin fiilen kabul ettiği bir durumu uzun süre sonra fesih gerekçesi göstermesi mahkeme nezdinde haklı görülmeyebilir.
Erkek işçiler için servis zorunlu mu?
Buraya kadar gece servis zorunluluğundan bahsetsem de bunun kadın işçiler için olduğunu da belirttim. Gerçekten de erkek içiler için, hiçbir mevzuat metninde servis hakkından bahsedilmez. Bir başka deyişle, erkek işçiler için servis zorunlu değildir.
Toplu taşımanın olmadığı saatler ve işverenin yükümlülüğü
Toplu taşıma yoksa ve işçilerin gece işe gelmesi gerekiyorsa ne olacak? Kadın ya da erkek fark etmez, işverenin işçileri bir şekilde işyerine ulaştırması gerekir.
Uygulamada işverenler kadın-erkek ayrımı elbette yapmaz ve toplu taşıma ile gelip gitme imkanı olmayan yerlerde, işçiler geceleri servisle işe getirilip götürülür. Ancak bu durum, kanunen işverenin yükümlülüğü değildir (Kadın işçilerin özel durumunu yukarıda izah etmiştim).
Servis yerine yol parası verilmesi gece için yeterli mi?
İşçiye servis sağlanmasının zorunlu olmadığı hallerde işveren işçilere servis de sağlayabilir, yol parası da verebilir, hiçbir şey de yapmayabilir. Kadın işçilerin gece vardiyası için servisle getirilip götürülmeleri zorunlu ise bunun yerinde onlara yol parası vermek yolunu seçemez ve kadınları muhakkak servisle taşıması gerekir.
SONUÇ
Gece mesaisinde işçiye servis sağlanmazsa, işe gitmemek haklı neden olur mu? İşçi bu nedenle haklı fesih yapabilir mi? Hem evet, hem hayır.
Unutmamalısınız ki; işverenin servis konusundaki tek yükümlülüğü, belediye sınırları dışında bulunan işyerine veya belediye sınırlarında yer alsa bile toplu taşımayla gidip gelmenin zor olduğu işyerine, gece döneminde kadın işçileri servisle getirip götürme yükümlülüğüdür. Bunun haricinde, hiçbir işçiyi hiçbir dönemde işyerine servisle ulaştırmak zorunluluğu bulunmaz.
İşte kadın işçi yukarıdaki şartı sağlıyorsa, işveren bu kadın işçiyi işe servisle getirip götürürken bundan vazgeçmişse, bu işçi haklı fesih yaparak iş akdini feshedebilir.
Bu özel durum dışında, gece mesaisine servis olmadığı için işçinin haklı fesih nedeni olmaz (Uygulamada zaten her işveren, gece vardiyasında çalıştırdığı işçisini servisle getirip götürür).
Yine de şunu son olarak hatırlatmak gerekir ki; zorunluluğu bulunmasa bile işveren, işçiye halihazırda sağlamakta olduğu servis hakkından öylesine vazgeçemez. Bunun ne gibi sonuçlarının olabileceğini daha önce kaleme almıştım: İşçinin servis güzergahının değiştirilmesi
İşverenin işçilerine genel olarak servis sağlamak zorunda olup olmadığını izah ettiğim yazıma da şuradan göz atabilirsiniz: https://mustafabaysal.com/isveren-servis-saglamak-zorunda-mi/
